دائرةالمعارف شهر تبريز

www.tabrizinfo.com

     کاوه بيات

سيل تبريز

در بعد ازظهر روز هشتم مرداد ماه 1313، به ناگاه و بی مقدمه، سيل مدهشی رو به جانب تبريز گذاشت که در عرض مدتی کوتاه بخش های چشمگيری از نقاط آباد و معمور شهر را از ميان برداشت . از اين سيل و اقدامات مختلفی که برای رسيدگی به آسيب های ناشی از آن صورت گرفت، مجموعه گزارشهايی در دست است که در اين بررسی به جوانبی از آنها اشاره می شود .

چگونگی بروز اين سيل، پاره ای از علل آشنای آن مانند پرشدن بخشی از مسيل در پی ساخت و سازهای نادرست و غيره، و همچنين نحوه پيشرفت سيل در شهر و خرابی های حاصله که با توجه به گزارش های موجود، توصيف دقيق و خيابان به خيابان آن نيز ميسر می باشد،1 از حوصله اين یادداشت خارج است . آنچه در اين بررسی کوتاه مدنظر می باشد نگاهی است به چگونگی رويکرد نظام حاکم – در مقام دولت مدرن و متمرکز- در قبال اين پيشامد و صورت جديدی که امر کمک رسانی و امداد اجتماعی د اين برهه جديد، به خود گرفت .

در پی بارندگی هايی در ارتفاعات و نواحی شرقی حومه تبريز در بعد از ظهر هشتم مرداد، در حالی که در خود شهر نشانی دال بر احتمال بروز یک چنين واقعه ای ملاحظه نمی شد، سيل آب در مسير رودهای قوری چای و ميدان چای سرازير شده و بعد از درهم شکستن موانعی چون پايه های پل ها و سدها و ديواره های مسيل، در امتداد خيابان پهلوی که از خيابان های عمده شهر محسوب می شد جريان یافته و تمامی خانه ها و عمارات اطراف آن را در خود گرفت . اين سيل که حدود دو ساعت جريان داشت و سه ساعت نيز طول کشيد که بتدريج فروکش کند در ادامه به سمت نقاطی چون ايستگاه راه آهن و قسمتهايی از محله های باغ گلستان و اهراب و شاه آباد و کوچه باغ توسعه یافت و به غير از تخريب منازل و انبارهای کالا چون سرای امير، پاره ای از مراکز اداری چون ساختمان های نظميه، عدليه، بلديه و ايالتی را نيز از کار انداخت .

سيل تبريز تلفات جانی گسترده ای نداشت،2 ولی از لحاظ مالی با تخريب حدود 1300 خانه و مغازه و بر جای گذاشتن انبوهی از شن و لای و تخته سنگ های بزرگ که می بايست تخليه شود خسارات چشمگيری به بار آورد 3. در گزارش منشی کميسيون سيل زدگان ميزان تقريبی اين خسارات". . .  غير از خساراتی که به خيابان های شهر و ادارات و مؤسسات دولتی وارد آمده . . . " بود ". . . از حيث خرابی املاک و عمارات از بين بردن اثاثيه خانه ها و ضايع کردن مال التجاره و غيره در حدود پانزده ميليون ريال می شد که تقريبا" ده ميليون ريال آن مربوط به اشخاص مقتدر و توانا بوده که محتاج اعانات غير نبودند و باقی پنج ميليون ريال مال اشخاص بی چيز و غير مقتدر بود . . . "4

اقدامات فهيمي، والی آذربايجان و سرتيپ سيف، رئيس شهربانی و امير لشکر محتشمی رياست لشکر با افراد تحت فرمانشان از جمله 1200 نفر نظامی _ برای کمک رسانی و نجات سيل زدگان، نخستين واکنش مقامات در قبال اين واقعه بود . و به دنبال فروکش سيل، در حالی که به دليل قطع خطوط تلگرافی ، تهران و ديگر ولايات خبرر دقيقی از اين ماجرا نداشتند در روز 11 مرداد بنا به دعوت فهيمی مجلسی از رؤسای ادارات کشوری و لشکری و همچنين چهره های سرشناس شهر تشکيل شد که پس از اظهارات والی در توصيف " . . . وضع اسف انگيز شهر و حالت رقت آور سيل زدگان و . . . لزوم مساعدت فوری در حق ايشان . . . " حدود بيست نفر از بزرگان حاضر به نمايندگی از نواحی هفتگانه تبريز به عضويت "هيأت کميسيون سيل زدگان" انتخاب شدند که با استقرار در اطاق تجارت کار خود را از 13 مرداد آغاز کردند.5 وظيفه اصلی اين هيأت که تحت سرپرستی مافی نايب الاياله قرار داشت، گذشته از جمع آوری کمک و اعانه از متمکنين تبريز و با اعاده ارتباطات کمک های مالی ديگر نقاط، توزيع اين کمک های مالی در ميان سيل زدگان بود که توسط " . . . ريش سفيدان و معتمدين محلی و با نظارت چند نفر از اعضاء کميسيون . . . " صورت می گرفت .6

دراين ميان در حالی که با انتقال ادارات آسيب ديده به ساختمان های ديگر _ ايالتی به دبيرستان شمس، معارف به دبيرستان فردوسي، بلديه به باغ شمال، نظام وظيفه به کتابخانه، نظميه و عدليه به خيابان تربيت_ اداره امور روال منظم تری یافت،7 با اعاده ارتباط تلگرافی مستقيم تبريز _ تهران در 13 مرداد، مقامات کشور ضمن آگاهی از ابعاد گسترده سيل و خرابی های آن برای رسيدگی به اين امر رشته اقداماتی را آغاز کردند .

در آغاز کمک های مرکز صورتی فردی و غير متمرکز داشت، مانند کمک یکصدهزار تومانی رضاشاه و یا کمک های نمايندگان آذربايجان در مجلس شورای ملی و پاره ای از تجار آذربايجانی مقيم مرکز که سريعا" به تبريز فرستاده شد،8 ولی بعد از وصول و انتشار گزارش های مفصل تری در اين زمينه _ از جمله گزارش پيش از دستور حاج ميرزا آقا فرشي، نماينده تبريز در جلسه 17 مرداد مجلس شورای ملی _ همزمان با تشکيل جلسه شورای عالی جمعيت شير و خورشيد سرخ در منزل ريلست وزراء _ محمد علی فروغی _ با حضور تعدادی از نمايندگان تبريز و تجار آذربايجانی مقيم تهران، هيئتی مرکب از شانزده نفر از وکلای تبريز و سه نفر از ديگر وکلای مجلس، شش نفر تاجر و چهار نفر از اعضای جمعيت شير و خورشيد سرخ _ برای تشکيل یک کميسيون اعانه انتخاب شدند .

اين کميسيون که در یکی از اطاق های مجلس شورای ملی مستقر شد، بار اصلی جمع آوری و هدايت کمک ها را عهده دار گشت . حتی جمعيت شير و خورشيد که در همان بدو کار طی مخابره تلگرافی به تمام شعب ايالتی و ولايتی خود خواستار فعال شدن اين شعب در امر جمع آوری کمک ها شده بود نتيجه فعاليت های خود را به کميسيون گزارش می کرد.9

یکی از مسائلی که در جلسات کميسيون اعانه موضوع بحث و بررسی قرار داشت، راه های مختلفی بود که می توانست برای جلب کمک مورد استفاده قرار گيرد، اختصاص درصدی از حقوق یک ماهه کارمندان دولت، چاپ تمبر شير و خورشيد سرخ، برگزاری گاردن پارتی و نمايش های خاص . . از جمله نکاتی بود که در اين جلسات مورد بحث قرار گرفت، که ظاهرا" به نتيجه ای نيز نرسيد .10

در نهايت آنچه کارساز شد دعوت رئيس الوزرا از گروهی از رجال و محترمين شهر تهران بود در 30 مرداد در کاخ گلستان، که پس از سخنرانی هايی چند با گردآوری کمک های نقدی حاضران توام شد و افتتاح شماره حساب هايی در شعب بانک های ملي، شاهنشاهي، پهلوی و روس و اختصاص صندوق های اعانه در پاره ای از ادارات دولتی مانند تلگرافخانه ها و دفاتر گمرکی و چند مؤسسه عمومي، از جمله کتابفروشی ابن سينا و رستوران لقانطه، بدين منظور .

جرايد کشور و به ويژه روزنامه اطلاات که مدير آن خود از اعضای کميسيون اعانه بود با انتشار گزارش هايی در مورد سيل، بيانيه های کميسيون اعانه و همچنين فهرست اسامی کمک دهندگان با اين حرکت همراهی می کردند .

در اين حرکت گذشته از جنبه های انسانی و نوعدوستانه کمک رسانی مانند از اعضای یکديگر بودن بنی آدم، که در همه حال مطرح بود، با تأکيد بر جوانب ملی و ميهنی امر، بر صورت جديدی از پيوند و همبستگی نيز تأکيد می شد که جنبه ای جديد و متأخر داشت . اين پيشامد و لزوم کمک و مساعدت عمومی به عنوان "یک مرحله امتحان مهمی برای ابراز حسن معاونت افراد به همديگر و ميدان وسيعی برای نمايش ميزان فعاليت و وطن پرستی و علاقه مندی اهالی یک حوزه و ايالت نسبت به ساکنين یکی از شهرهای همان حوزه و ايالت . . . " توصيف می شد،11 آن هم کمک و مساعدت به " . . . اخلاف و یا همان هايی که در موارد سخت برای حفظ قوميت و مليت و ايرانيت جان در کف نهاده و قربانی ها داده اند . . . " ، اينک ". . . ده ها هزار مردان و زنان که شهامت و غيرت وطن پرستی و ايران دوستی و استقلال خواهی آنها در ميان ملل ديگر ضرب المثل وطن پرستی ايرانيان می باشد . . . " محتاج کمک و معاونت بودند .12

به همين نسبت نيز جمع آوری کمک جنبه ای کشوری و سراسری یافت، بنا به گزارش های موجود علاوه بر ديگر شهرهای آذربايجان، در نقاطی چون مشهد، قزوين، ساري، بابل، بروجرد، رشت، همدان، یزد، اراک، کرمانشاه و خوزستان نيز مراکزی جهت گردآوری کمک افتتاح شدند.13 و براساس صورت ريز اعانات دريافتی مندرج در کتابچه صورت درآمد و هزينه کميسيون سيل زدگان حدود 62% از کل کمک های واصله، از مرکز و ديگر شهرهای ايران جمع آوری شده بودند .

اگرچه در یک مرحله از ابراز همدردی " اتحاديه بين المللی صليب احمرها" با سيل زدگان و تقاضای آنها برای آگاهی از کم و کيف اين واقعه صحبت می شود ولی ظاهرا" کار به کمک و مساعدت مادی اتحاديه مزبور نکشيد .14

یکی ديگر از پرسش هايی نيز که در اين برهه در کميسيون اعانه تهران مطرح شد، ارسال فوری کمک ها در حين گردآوری آنها بود و با یک کاسه کردن آنها تا تشکيل یک رقم درخور توجه و سپس ارسال آن به تبريز، که با توجه به لزوم تسريع در امر بازسازی و ترميم خسارت ها بر ارسال فوری آن تصميم گرفته شد .15

درحالی که در تبريز کار تخليه گل و لای و صخره های برجای مانده از سيل در سطح شهر ادامه داشت، حضور و نظارت شخص ميرزا محمودخان جم _ وزير کشور کابينه فروغی _ در تبريز در فاصله 27 مرداد تا 11 شهزيور همان سال نيز موجب تحرک بيشتر در اقدامات جاری شد .

در یک مرحله از اين اقدامات مصادره دواب و وسايل نقليه ای که به شهر می آمدند برای پاکسازی نقاط سيل زده، تأمين ارزاق مورد نياز شهر مختل شد ولی بعد از بيانيه حکومت مبنی بر جلوگيری از اين امر، اين مسئله نيز برطرف شد .16

یکی از نخستين اقداماتی که پس از بروز سيل صورت گرفت، ماموريت هيأتی از مهندسين شهرداری برای بازسازی مسيل ها بود. احياء مسيل های قوريچای و ميدانچای از طريق خاکبرداري، بازسازی ديوارهها و تخريب ساخت و سازهايی که در آنها صورت گرفته بود و همچنين احداث سدهايی در نظاميه و ديگر نقاط از جمله اقداماتی بود که با تخصيص یک اعتبار 200 هزار تومانی از سوی دولت آغاز شد .17

از تاريخ انحلال کميسيون های اعانه اطلاع دقيقی در دست نيست . از گزارش های منتشره در جرايد چنين به نظر می آيد که اين تحرکات در اوايل مهرماه خاتمه یافته باشد . اگرچه در گزارش سال 1315 کميسيون تبريز هنوز از ادامه عمليات سخن در ميان است18، ولی مقدار کمک های واصله و مورد بحث در اين گزارش با رقم اعلان شده در مهرماه 1313 یکی است19، لهذا فعاليت اصلی کميسيون تبريز نيز بايد در همين ايام خاتمه یافته باشد .

یادداشت ها :

1 – گذشته از کتابچه صورت درآمد و هزينه کميسيون سيل زدگان هشتم مرداد ماه 1313 تبريز با مختصری از کيفيت جريان سيل (تبريز، چاپخانه خليفه گري، 28 شهريور 1315)، گزارش های مندرج در روزنامه اطلاعات در فاصله مرداد تا مهرماه 1313 نيز در اين یادداشت مورد بررسی بوده اند .

2 – از رقم 9 نفر کشته یاد شده است . اطلاعات ، 30 مرداد 1313

3 – حجم تخته سنگ ها حدود 30 هزار تن برآورد شده است . اطلاعات ، 27 مرداد1313

4 – صورت درآمد و هزينه کميسيون ، پيشين ، صص 8 – 7

5 – همان ، صص 4 –5

6 – اطلاعات ، 30 مرداد 1313

7 – همان ، 30 مرداد 1313

8 – صورت درآمد و هزينه کميسيون ، پيشين ، ص 6

9 – اطلاعات ، 24 و 28 مرداد ماه 1313

10- همان ، 24 و 25 مرداد  1313

11- همان 17 مرداد  1313

12- همان ، 29 مرداد 1313

13- همان ،  4 ، 11 ، 19، 21 ، 24 ، 25 ، 28 و 31 شهريور و 1 مهرماه 1313

14- همان 19 شهريور 1313

15- همان ، 1 شهريور 1313

16- همان ، 4 شهريور 1313

17- همان 27 مرداد و 1 ، 8 ، 10 ، 19 شهريور 1313

18- صورت درآمد و هزينه کميسيون ، ص 8

19- اطلاعات ، 5 مهر 1313

                                  برگرفته از فصلنامه فرهنگی و اجتماعی گفتگو 35