.

 

از:تاريخ مؤسسات تمدنی جديد در ايران

                                                              دکتر محبوبی ا رد کانی

تلفن

تلفن را نخستين بار در زمان ناصرالدين شاه، پسرش کامران ميرزا در تهران معمول کرد و ظاهرا" راهنمای او در اين کار بواتال فرانسوی بود . ابتدا يک رشته سيم ميان خانه او يعنی کامرانيه شميران و مقر حکومت تهران و وزارت جنگ کشيدند1. پس از آن ميان مقر ييلاقی شاه و عمارت سلطنتی تهران نيز يک رشته تلفن دائر گشت و آنگاه ميان خانه صدراعظم(پارک اتابک=سفارت روس امروز) و عمارت ديوانی _ که آن زمان بيشتر حوالی قصر گلستان بود _ سيم تلفن کشيده شد2. ولی ظاهرا" اين سيم ها همه بخرج دولت و برای رفع احتياجات دولتی بود و اشخاص بطور آزاد حق استفاده از آنها را نداشتند ، يعنی هنوز تلفن برای رفع احتياجات عامه در ايران ايجاد نشده بود .

نخستين امتياز تلفن ايران، در ماه ذی الحجه 1319 ه . ق برای مدت 50 سال، به شرکتی واگذار شد که در شهر تبريز، به شعاع 24 کيلومتر به ايجاد تلفن اقدام کند3.باين ترتيب تلفن تبريز زودتر از تلفن تهران دائر شد، اما کار شرکت پريشان گشت و يکی از شرکاء به نام حاجی سيد مرتضی مرتضوی تمام لوازم و اثاثه موجود را بابت مطالبات خود برداشته اداره تلفن را شخصا" به عهده گرفت و تا زنده بود خود اداره می نمود و پس از درگذشت او باز تلفن تبريز بصورت شرکت سهامی مرکب از 60 سهم درآمد.

امتياز دوم، مربوط به تلفن مشهد بود که در 1320 ه . ق ، با همان شرايط تلفن امتياز تلفن تبريز، بمدت نامعينی به احمد منشور(منشورالملک) واگذار شد .

امتياز سوم، مربوط به تلفن گيلان بود که در همان اوقات به دوست محمدخان معيرالممالک داماد ناصرالدين شاه داده شد و او آن را به حاج محمد اسمعيل تهرانچی فروخت و پس از فوت حاج محمد اسمعيل، امتياز مزبور به بيست سهم تقسيم گرديد و تا سال 1323 کلا در اختيار کوچصفهانی نامی درآمد . اين شخص که گويا نام اول او حاجی آقا4 بوده ، در پائيز 1306 سيم تلفن ميان رشت و قزوين را داير می نمود و آن را تا منجيل رسانيده بوده است که بزودی به قزوين وصل کند5. اين همان تلفنی است که بقول مسعود کيهان مستقل و دارای 700 مشترک و در بندر پهلوی [بندر انزلي] و رشت دائر و وجه اشتراک آن ماهی 20 تا 50 ريال بوده است .

امتياز چهارم، مربوط به تلفن تهران بود که در ماه محرم 1321 ظاهرا" بمدت شصت سال به دوست محمدخان معيرالممالک واگذار شد .

تلفن کارير :

در زمان اشغال ايران، قوای روس و انگليس در کشور ما يک رشته خطوط تلفن جديدی که مکالمات آن محرمانه بود، يعنی قابل گرفتن نبود، دائر کرده بودند و چون ايران را تخليه کردند آن را به ايران تحويل دادند، باين معنی که خطوط روس بدون داشتن وسائل جديد در اختيار دولت ايران گذارده شد و خطوط انگليس به وزارت پست و تلگراف و تلفن فروخته شد . چون دستگاههای مزبور به ايران واگذار گرديد برخی از مراکز ايران را که از نظر نظامی تأسيس شده بود تغيير دادند و در روز 23 تيرماه 1326 آن را رسما" افتتاح کردند 6.

در سال 1343 بين تهران و شهرهای همدان، سنندج، تبريز، خرم آباد، اهواز، گرگان، ساري، مشهد، رضائيه [اروميه]، رشت و همچنين بين اين شهرستانها با يکديگر جمعا" 35 مدار اصلی تلفنی کارير ايجاد شد7 و نيز در 26 نقطه کشور که ارتباط تلفنی با تهران نداشت . . . بشرح ذيل تلفن کارير بوجود آمد . صبح دوشنبه 29/8/29 تلفن بی سيم تهران – تبريز افتتاح شد و وزير پست و تلگراف و تلفن با استاندارد آذربايجان صحبت کرد .

نرخ مکالمه برای سه دقيقه اول 408 ريال و هر دقيقه اضافی 136 ريال معين شد8.

در 24/3/44 ارتباط تلفنی مذکور يعنی تلفن سراسری شاهراه های مخابراتی پيمان مرکزی (سنتو) در تبريز گشايش يافت . با گشايش اين خط مخابراتی 8 کانال به خط مخابراتی تبريز به تهران افزوده شد و برای اولين بار از بدو تأسيس تلفن کارير تبريز، مراجعين بدون ناراحتی و صرف وقت و معطلی زياد با تهران تماس تلفنی گرفتند9. مقارن ظهر روز دهم تيرماه 44 هم چهار کانال از خط مخابراتی سنتو در قم گشايش يافت و قرار بود بزودی دو کانال ديگر هم گشايش يابد10. در تاريخ 12 مرداد 44 نيز اطلاع داده شد که دستگاههای شيلنال 12 کانالی تلفن و 12 کانالی تلگراف گرگان گشايش يافته است 11. 

يادداشت :

1- المآثر والاثار ص 94.

2- تاريخ پست و تلگراف و تلفن ص 466 .

3- ايضا" همان مدرک قبلی .

4- در خاطرات سياسی فرخ ذکری از حاجی آقا کوچصفهانی کريم اوف هست (ص 23 و 32) احتمالا" اين همان شخص مذکور در متن است .

5-  اطلاعات 12157 – 23/9/45 ستون چهل سال قبل

6- تاريخ پست و تلگراف و تلفن ص 474 و 475 .

7- کوشش های يکساله .. .. ص44 .

8- اطلاعات 7377، 29/8/29 تلفن کارير خط گيلان و مازندران قرار بود روز اول آذر 34 داير شود . اطلاعات 8816 ، 2/8/34 روز 20 آبان 34 تلفن تهران و بوشهر داير شد (اطلاعات 8832 ، 20/8/344) . و در 24 آبان تلفن بی سيم تهران _ زاهدان (اطلاعات 8836، 24/8/34) و در 28 آبان تلفن بی سيم ميان تهران و بيرجند (اطلاعات 8840، 28/8/34). از ديماه 33 ش ارتباط تلفن کارير و بی سيم بين تهران و کردستان  برقرار شد (اطلاعات 8579 ، 22/10/33) .از اسفند 1346 ش عمليات تأسيس شبکه جديد تلفن کارير لار _ شيراز تا چند کيلومتری لار انجام شده بود و قرار بود که در فروردين 47 بهره برداری شود.

9-اطلاعات 11656-25/1/44

10- اطلاعات 11707-26/3/44

11- اطلاعات11745-12/5/44


برگشت به ليست